ایام نوروز فرصتی است که مردم به طبیعت می روند در این میان یکی از مناطقی که افراد زیادی را به خود جلب می کند حاشیه تالاب ها و رودخانه هاست و از آنجا که امروزه تالاب های کشور شکننده هستند بنابراین استفاده درست از آنها الزامی است تا کمترین آسیب به اکوسیستم طبیعی این حوضه های آبی وارد شود، باید به حریم تالاب ها احترام بگذاریم تا آنها قادر به ادامه کارکرد طبیعی خود باشند.

به گزارش ایرنا، مجری طرح بین‌المللی اثر نوسانات دریای خزر بر محیط‌ زیست مناطق ساحلی درباره اینکه چرا باید از تالاب‌ها محافظت کنیم، گفت: تالاب‌ها نقش مهمی برای بقای حیات بر روی کره زمین دارند، خدماتی انجام می‌دهند که می‌تواند از لحاظ اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست‌محیطی مهم باشد.

بهمایون خوشروان  گفت: تالاب ها نقش بسیار مهمی برای بقای حیات بر روی کره زمین دارند بنابراین از بین رفتن آنها برای زندگی انسان نیز مشکل ساز خواهد شد که در چند سال اخیر بروز گرد و غبار یکی از پیامدهای ناخوشایند درست استفاده نکردن از تالاب ها و خشک شدن بخش زیادی از تالاب های کشور است.

وی درباره کارکرد زیست محیطی تالاب ها افزود: تالاب یک محیطی متشکل از اجزای سازنده ای شامل آب، گیاه، موجودات ریز میکروسکوپی مانند فیتوپلانگتون ها و زئوپلانگتون ها و برخی آبزیان است و انسان نیز به عنوان یک کاربر در محیط تالاب از حاشیه یا درون آن در حال فعالیت است بنابراین تالاب از اجزایی تشکیل شده که این اجزا در هرم اکولوژیکی و هرم غذایی با هم مرتبط هستند و در نهایت یک اکوسیستم را می سازند.

خوشروان افزود: اکنون این کارکرد طبیعی تالاب خدماتی را به وجود می آورد که یکی از این خدمات تامین امنیت مواد غذایی مورد نیاز بشر و سایر موجودات است، همانطور که می دانید تالاب ها می توانند تولید کنندگان وافری مانند گیاهان را در درون خود جای دهند که این گیاهان مورد تغذیه سایر جانوران واقع می شوند و حتی انسان هم می تواند از گیاهانی که در داخل تالاب است برای منافع خود استفاده کند بنابراین یکی از ضرورت حفاظت از تالاب ها این است که امنیت غذایی ما وابسته به تالاب ها است ما از آب تالاب برای کشاورزی استفاده می کنیم و اگر خشک شوند امنیت غذایی بشر هم به خطر خواهد افتاد.

وی خاطرنشان کرد : دومین خدمات تالاب ها که بسیار حایز اهمیت است حضور فیتوپلانگتون های موجود در تالاب ها است که باعث تولید اکسیژن می شود و این اکسیژن یک عنصر بسیار مهمی است که می تواند حیات را تداوم ببخشد و اگر فیتوپلانگتون های یک تالاب را از دست بدهیم نه تنها زنجیره غذایی صدمه خواهد دید بلکه به چرخه غذایی هم صدمه جدی وارد خواهد شد و نه تنها این اتفاق خواهد افتاد بلکه میزان تولید اکسیژن را هم از دست خواهیم داد.

از دیگر قابلیت های تالاب ها ذخیره کربن مازاد در اتمسفر است، تالاب ها معمولا دی اکسید کربن را توسط گیاهان جذب و آنرا تبدیل به مواد آلی می کنند و این باعث می شود تا گرمایش کره زمین کاهش یابد، تالاب ها می توانند شرایط آب و هوایی را در یک منطقه متعادل کنند و هیدرواقلیم های خاصی را به وجود بیاورند که باعث می شود ارزش های زیستگاهی یک منطقه بالا برود، تالاب ها به رغم تمام خدمات مهمی که به بشر می رسانند می توانند نقش یک منطقه به عنوان حد واسط بین دریا و خشکی باشند و جلوی امواج فرساینده و نیروهای هیدرودینامیکی که باعث فرسایش و تخریب مناطق ساحلی و مناظق شهری می شود را بگیرد.

وی اظهار داشت: تالاب ها می توانند زیستگاه پرندگان مهاجری باشند که از سراسر دنیا به این حوضه آبی پرواز می کنند و حضور این پرندگان همراه با تولید موادی خواهد بود که غنی از فسفر و نیتروژن است که سبب حاصلخیزی خاک و در نهایت توسعه کشاورزی خواهد داشت، بنابراین خدماتی که تالاب ها به ما می دهند مرهون عملکرد و کارکرد صحیح اجزای تالاب ها است و اگر انسان به هر دلیلی هر یک از این اجزا را مورد تهدید قرار دهد خدمات تالاب هم مورد تهدید قرار خواهد گرفت و در نهایت خسارات بسیار هنگفتی به جوامع انسانی وارد می شود.

مجری طرح بین‌المللی اثر نوسانات دریای خزر بر محیط‌زیست مناطق ساحلی اظهار داشت: نکته مهمی که در خصوص تالاب های ایران قابل طرح است این است که ایران از یک تنوع ساختاری بسیار جالب توجهی به لحاظ تنوع تالاب های مختلف برخوردار است، ایران کشوری خشک و نیمه خشک است و بیشتر وسعت آن را بیابان ها و کویرهای پهناوری اشغال کرده است، در کنار این جاذبه طبیعی کوه های البرز و زاگرس را داریم و با توجه به شرایط زمین شناختی فلات ایران می بینیم که تنوع ساختاری تالاب های ما بسیار متنوع است به طوری که اگر بخواهیم یک طبقه بندی روی فرم و ساختار زمین شناسی تالاب های کشور داشته باشیم تالاب هایی را داریم که تحت تاثیر فرایند کوه زایی و فرایند زمین ساختی ایجاد شدند مانند تالاب های محور سنندج – سیرجان، از جازموریان تا باتلاق گاوخونی، دریاچه هایی که در منطقه کردستان تا مریوان قرار گرفتند و دریاچه ارومیه به عنوان تالاب هایی نام ببریم که تحت تاثیر فرایندهای زمین ساختی ایجاد شدند.

وی افزود: برخی از تالاب های کشور هم تحت تاثیر فرایندهای آب و هوایی به وجود آمدند یعنی تالاب هایی هستند که با ریزش های جوی در مناطق پست و فرو رفته ایجاد می شوند که می توانیم به تالاب های حوضه فارس و مهارلو مانند تالاب آب شیرین پریشان و دریاچه بختگان اشاره کرد، همچنین تالاب هایی داریم که تحت تاثیر فرایندهای ساحلی گسترش می یابند که عمدتا این تالاب ها در حاشیه سواحل جنوبی دریای خزر مانند تالاب پارک ملی بوجاق که دو تالاب کیاشهر و زیبا کنار را در بر می گیرد، تالاب وسیع میانکاله و خلیج گرگان را نام برد.

خوشروان اظهار داشت: همچنین تالاب هایی در مناطق کویری داریم که تحت تاثیر ریزش های جوی به وجود می آیند، یعنی در مناطقی که درجه حرارت بسیار بالا و ریزش های جوی کم است اما گاهی بروز سیلاب ها باعث ایجاد تالاب هایی می شود، مثلا در منطقه کویر کرمان این شرایط را می بینیم که در زمان بارندگی های تند این اتفاق می افتد، مثلا دریاچه هامون تحت تاثیر رودخانه هیرمند و ریزش های جوی می تواند زنده بماند و توسعه یابد.

مجری طرح بین‌المللی اثر نوسانات دریای خزر بر محیط‌ زیست مناطق ساحلی گفت: بنابراین رودخانه، دریا و ریزش های جوی همراه با فرایندهای زمین ساختی باعث تنوع ساختاری شکل گیری تالاب ها بر روی پهنه ایران زمین خواهد شد و می شود گفت که ایران تنها کشور در دنیا است که تمامی تنوع ساختاری تالاب ها را دارد، این نکته سبب می شود که توجه ما به تالاب ها اهمیت زیادی پیدا کند و با توجه به اینکه تالاب ها در بخش های مختلف کشور با تنوع ساختاری مختلفی در توپوگرافی مختلف قرار دارند باید برنامه های حفاظتی مهمی برای آنها داشته باشیم.

خوشروان درباره اینکه اکنون تالاب ها در فلات ایران چه وضعیتی دارند؟ افزود: اکنون در حال طی کردن یک دوره خشکسالی وسیعی در عصر آنتروپوسن هستیم، بعضا سیلاب هایی در کشور رخ می دهد و این باعث خوشحالی می شود که برخی از تالاب های ما آبگیری شدند اما فراموش نکنیم که روند گرمایش در فلات ایران روند افزایشی است و ما تابستان های بسیار گرم با نرخ تبخیر بالا داریم و مناطقی که در فصول بارندگی آبگیری شدند به سرعت خشک می شوند.

وی خاطرنشان کرد:  یکی از عوامل مهم در تغییر شکل تالاب های کشور عوامل آب و هوایی است که خشکسالی یکی از مهمترین معیارهای تاثیر گذار بر روی عرصه تالاب ها است، دومین عامل انسانی است، انسان ها با فرایندهای توسعه ای خود تالاب ها را تهدید کردند و می بینیم که مثلا در مناطقی از شمال کشور بخش وسیعی از تالاب های ما در حال خشک شدن هستند و اراضی این تالاب ها برای کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرند یا مورد استفاده برای فضاهای گردشگری، صنعتی و بندری قرار گرفته اند، یعنی دخل و تصرفات انسانی دارد جان تالاب ها می گیرد.

خوشروان اظهار داشت: فرایندهای مهمی از قبیل عقب نشینی آب دریاها مانند آن چیزی که در دریای خزر دارد اتفاق می افتد، می تواند باعث کاهش وسعت تالاب های ساحلی شود که این اتفاق را در خلیج گرگان و تالاب های منطقه پارک ملی بوجاق طی دو دهه اخیر مشاهده می کنیم که بخش وسیعی از تالاب های میانکاله، گمیشان، زیبا کنار و کیاشهر خشک شده بنابراین عوامل انسانی و عوامل طبیعی دو عاملی هستند که می توانند بر روی تالاب های کشور تاثیر گذار باشند و این تاثیر پذیری تالاب ها با توجه به شرایط اقلیمی و توسعه ای می تواند از آسیب پذیری متفاوتی برخوردار باشد.

وی گفت: بر اساس مطالعاتی که در طرح بین المللی اثر نوسانات سطح تراز آب دریای خزر بر روی تالاب های ساحلی بخش جنوبی دریای خزر داشتیم به این نتیجه رسیدیم که دریای خزر در دوره زمانی قرن بیستم و بیست و یکم تاثیرات بسزایی را بر روی عرصه تالاب ها داشته و طی دو دهه اخیر کاهش سطح تراز آب دریای خزر به میزان ۱.۵ متر سبب خشک شدن تالاب های وسیعی در بخش جنوبی دریای خزر شده است.

وی افزود: همچنین به این نتیجه رسیدیم که در دوره پیشروی آب دریای خزر بین سال ۱۹۷۸ تا ۱۹۹۵ ، تراز آب دریا ۲.۵ متر افزایش داشت که وسعت تالاب های بخش مرکزی شمال استان گیلان در پارک ملی بوجاق چند برابر شد، خلیج گرگان هم به حداکثر وسعت خود در تراز منهای ۲۶ قرار گرفت بنابراین مشاهده می کنیم حتی در حال حاضر در فلات ایران هم تالاب های ما تحت تاثیر عوامل اقلیمی، خشک و دوباره ممکن است آبگیری شوند و این روال طبیعی است که هزاران سال از قبل ادامه داشته و تا حال حاضر هم ادامه دارد اما نوع واکنش ما نسبت به تغییرات محیطی سازگار در محیط های تالابی بسیار حایز اهمیت است.

خوشروان عنوان کرد:  مهمترین کاری که می توانیم برای حفاظت از تالاب ها انجام دهیم جلوگیری از تجاوز به حد بستر و حریم تالاب های ساحلی، مشخص کردن حد بستر و حریم تالاب های ساحلی و در نهایت ممانعت از انتشار آلودگی های مختلف در محیط های تالابی است، متاسفانه امروز شاهد هستیم که بیشتر تالاب های ما تحت تاثیر فرایندهای آلودگی قرار دارند، برخی از آبهای مورد نیاز تالاب های ما مورد استفاده برای اراضی کشاورزی یا استخر پرورش ماهی قرار می گیرند و عملا آب مورد نیاز تالاب تامین نمی شود، ترکیب آب به لحاظ شوری، توزیع آب شیرین در تالاب ها تحت تاثیر دخالت های انسانی به هم ریخته است با این حساب اکنون هم بحث آشفتگی، هم تخریب و هم آلودگی را در سطح وسیعی از تالاب های کشور داریم.

مجری طرح بین‌المللی اثر نوسانات دریای خزر بر محیط‌زیست مناطق ساحلی در پاسخ به اینکه چه باید بکنیم ؟ گفت: آن چیزی که ما باید انجام دهیم این است که باید تالاب ها را با یک تقدس خاصی نگاه کنیم ما مسلمانان ایمان داریم که خداوند طبیعت را آفریده برای اینکه بشر بتواند بر روی این طبیعت حاکمیت داشته باشد، حاکمیتی که در راستای آبادانی زمین باشد و آبادانی زمین یعنی حفاظت از آن چیزی که خداوند در زمین آفریده است بنابراین سیاست، رویکرد و خط مشی ما باید حفاظت از تالاب ها باشد و حفاظت از تالاب ها یعنی اینکه ما تالاب ها را مقدس بدانیم و اجازه ندهیم که آلوده شوند، اجازه ندهیم مورد تجاوز واقع شوند، اجازه ندهیم باعث از بین رفتن آنها توسط یک سری از افراد سودجو شوند بنابراین خیلی مهم است که با تقویت سازمان های مردم نهاد شرایط آموزش را افراد بومی ساکن در حاشیه تالاب ها فراهم کنیم و به آنها بفهمانیم که اگر تالابی نباشد آنها هم نخواهند بود.

وی افزود: برای سایر مردم هم که به نوعی به صورت غیر مستقیم به تالاب ها وابسته هستند مبانی علمی را فراهم کنیم که آنها هم درک کنند تالاب ها از اهمیت بالایی برخوردارند و میراث زیست محیطی ، فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی آنها هستند و با از دست دادن این حوضه های آبی جامعه ما دچار خسارت هنگفتی خواهد شد.

خوشروان گفت: امیدوارم در روز جهانی تالاب ها تمام اندیشمندان، متخصصان، دانشمندان و مدیران اجرایی کشور با همت و تجمیع توان تخصصی خود باعث هم افزایی فعالیت هایی شوند که سبب حفاظت از تالاب های کشور شود، باید یک شناسنامه و اطلس دقیقی از تالاب های کشور داشته باشیم تا معرف تالاب های مختلف کشور به لحاظ ساختار زمین شناسی، کارکرد زیست محیطی، خدمات زیست محیطی و اقتصاد محیط زیست باشد و این اطلس در اختیار تمام مردم ایران قرار گیرد تا بفهمند که چه ثروت ارزشمندی را خداوند در اختیار آنها قرار داده است تا با حفاظت از این میراث با ارزش گام های ارزشمندی برای حفاظت از تالاب ها بردارند.