ظرفیت‌های مغفول یک گیاه راهبردی در ایران/ شاهدانه را نباید فقط «گل» و ماری‌جوانا دانست
«این گیاه در بسیاری از نقاط دنیا از هزاران سال پیش کشت می‌شده و کاربردهای گوناگون داشته و امروز در حوزه‌های دارویی، غذایی، آرایشی ـ بهداشتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.»
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی با تشریح انواع تیپ‌ها و ارقام شاهدانه و کاربردهای آن گفت: این گیاه در بسیاری از نقاط دنیا از هزاران سال پیش کشت می‌شده و کاربردهای گوناگون داشته و امروز در حوزه‌های دارویی، غذایی، آرایشی ـ بهداشتی، صنعت ساختمان، خودروسازی و صنایع مرتبط با فیبر و سلولز مورد استفاده قرار می‌گیرد.
به گزارش گروه حوادث آوای جامعه، شاهدانه یکی از گیاهانی است که نام آن در افکار عمومی بیش از هر چیز با «ماری‌جوانا» و مصرف مواد مخدر گره خورده است؛ در حالی که این گیاه دارای تیپ‌ها و ارقام متفاوتی است و بخش مهمی از ظرفیت آن در جهان به حوزه‌هایی مانند دارو، غذا، مکمل ها، آرایشی-بهداشتی، تولید الیاف، سلولز و حتی صنایع خودروسازی و ساختمانی اختصاص دارد. شناخت تفاوت میان شاهدانه صنعتی، شاهدانه دارویی و ارقام دارای THC بالا، می‌تواند تصویر دقیق‌تری از ظرفیت‌های این گیاه و الزامات قانونی و نظارتی آن ارائه دهد.
در همین زمینه، سید علیرضا سلامی عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی در گفت‌وگویی تفصیلی، به تشریح گونه‌های گوناگون شاهدانه، کاربردهای دارویی و صنعتی آن و ظرفیت‌های این گیاه برای اقتصاد ایران پرداخت.
این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:
* اگر اجازه بدهید از شاهدانه شروع کنیم؛ این گیاه چه ویژگی‌ها و کاربردهایی دارد؟
انواع متنوعی از گونه‌های گیاهان دارویی داریم و در بسیاری از کشورها مواد اولیه دارویی و داروهای مشتق از آن‌ها که روزانه با آن‌ها سروکار داریم، منشأ طبیعی دارند. در بین این گیاهان دارویی، برخی به دلیل اینکه ممکن است مصرف چندگانه داشته باشند یا بعضاً در گروه روان‌گردان‌ها و مخدرها قرار بگیرند مانند شاهدانه، شقایق‌ها و قارچ های دارویی و مجیک، نه‌تنها در کشور ما بلکه در بسیاری از کشورهای دیگر تابع قوانین ملی و بین‌المللی خاص هستند. شاهدانه از جمله این گیاهان است که با نام لاتین «کانابیس» و در فارسی با عنوان «شاهدانه» شناخته می‌شود. گیاه شاهدانه بسته به نوع تیپ و رقم در گروه‌های صنعتی (همپ)، دارویی (مدیکال) و یا روانگردان (ماری جوانا یا گل) طبقه بندی می‌شود.
بنابراین در میان گیاهان دارویی، کشت و فراوری برخی به دلایلی که اشاره کردم تابع قوانین خاص هستند اما این قوانین به نظر بنده نباید به گونه‌ای محدودکننده باشند که از سهم سلامت مردم کم کنیم، همانگونه که پرورش و استخراج مواد دارویی مهم و ارزشمند از این گیاهان در بسیاری از کشورها تحت شرایط و ضوابط خاصی انجام می پذیرد.
بزرگ‌ترین چالش‌هایی که در حال حاضر در بسیاری از کشورها برای انسان‌ها وجود دارد، آشفتگی، اضطراب، استرس، درد و بی‌خوابی است و در کنار آن، بیماری‌های خاصی مانند ام‌اس، پارکینسون، آلزایمر و سرطان را داریم. قطعاً گیاهان دارویی و به‌ویژه گیاهان دارویی خاصی که درباره آن‌ها صحبت می‌کنیم، می‌توانند به جامعه پزشکی و درمان کمک کنند تا انسان‌ها زندگی بهتری داشته باشند.
*اگر بخواهیم به طور مشخص درباره شاهدانه صحبت کنیم، چه گروه بندی برای این گیاه وجود دارد؟
شاهدانه با نام لاتین «کانابیس» و نام فارسی «شاهدانه»، اساساً در فرهنگ‌ها و کشورهای مختلف از چند هزار سال پیش مصارف مختلفی داشته است. وقتی از شاهدانه صحبت می‌کنیم، از دیدگاه مصرف می‌توان سه تیپ یا سه گروه مختلف را تعریف کرد. یک گروه، انواعی هستند که تحت عنوان «شاهدانه صنعتی» یا Industrial Hemp شناخته می‌شوند.
این‌ها ارقامی از شاهدانه هستند که میزان ماده روانگردان THC در آن‌ها پایین و در حد مجاز است و در بسیاری از کشورها کشت آن‌ها تابع قوانین بسیار سخت‌گیرانه نیست، بلکه تحت کنترل انجام می‌شود، از شاهدانه صنعتی، صنایع بزرگی مانند صنعت بایودیزل، صنایع وابسته به سلولز، لیگنین، ساختمان، خودروسازی بهره می‌برند.
از سوی دیگر، روغن دانه شاهدانه صنعتی نیز اهمیت زیادی دارد. دانه شاهدانه یکی از دانه‌های روغنی است و بطور متوسط حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد روغن دارد. ارزش غذایی و سلامت این روغن بالاست و اگر نگوییم بیشتر از روغن زیتون است، کمتر از روغن زیتون نیست، در دنیا نیز این روغن به‌عنوان روغن خوراکی و همچنین در صنایع آرایشی-بهداشتی، مکمل‌ها و صنایع دارویی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
گروه دیگری از انواع شاهدانه، ماری‌جوانا هستند، ارقامی که میزان ماده روانگردان THC در آن‌ها بالا است از چند درصد تا حتی ۲۵ تا ۳۰ درصد. نکته مهم این است که تعریف بیولوژیک ارقام روانگردان (ماری‌جوانا) با تعریف حقوقی اجازه و محدودیت کشت باید بطور عمیق و دقیق در نظر گرفته شود. به عبارت دیگر حد مجاز THC زیر ۰٫۳ درصد و در برخی کشورها ۱-۰٫۹ درصد یک تعریف حقوقی برای محدوده مجاز کشت ارقام است و ضرورتا یک رقم شاهدانه واجد ۰٫۳ درصد THC ماری‌جوانا نیست.
* در این میان، شاهدانه دارویی چه جایگاهی دارد؟
نکته مهمی که باید به آن اشاره کنم این است که بیولوژی گیاه یا زیست‌شناسی تولید مواد در داخل یک گیاه با قوانینی که برای کشت، کنترل و فرآوری آن تعریف می‌کنیم، یکسان نیست. به زبان ساده، مثلا در مورد شاهدانه شیوه‌نامه‌ای که در حال تنظیم است، حد مجاز THC را حدود سه‌دهم درصد در نظر گرفته است. در برخی کشورها این محدوده قانونی برای کشت، ۹ دهم تا یک درصد است و در برخی کشورها نیز قوانین متفاوتی وجود دارد.
در کشورهایی مانند کانادا و هلند نیز مدل‌های متفاوتی برای کنترل کشت و فراوری وجود دارد. در برخی کشورها نیز قوانین در دوره‌هایی آزادتر بوده، اما به دلیل احتمال رخداد انحراف، مجدداً آن قوانین مورد بازنگری قرار گرفته است. بنابراین، در مجموع می‌توان گفت شاهدانه سه تیپ مختلف دارد؛ ماری‌جوانا با تعریف مشخص خودش، شاهدانه صنعتی که کاربردهای گسترده‌ای دارد و در میانه این دو، تعریفی تحت عنوان «شاهدانه دارویی» یا Medical Cannabis وجود دارد. در مجامع علمی و تخصصی بین‌المللی هم Medical Hempو هم Medical Marijuana تعریف مشخصی دارند، برای مثال در برخی داروها مانند Sativex که برای بیماران مبتلا به ام.اس. مورد استفاده قرار می‌گیرد، در کنار CBD، ترکیب THC نیز وجود دارد.
CBD و THC اثرات متفاوتی دارند و می‌توانند اثرات متقابل داشته باشند، اما این به مفهوم آن نیست که THC ذاتاً ترکیب شیمیایی بدی است یا نمی‌توان از آن به‌عنوان ماده اولیه دارویی استفاده کرد بلکه طبق قوانین مشخص امکان بهره گیری از آن نیز در فرمولاسیون بسیاری از داروها وجود دارد. با این حال بدلیل اینکه امکان انحراف وجود دارد، استفاده از این ارقام و ترکیبات دووجهی آن در کشور ما نیز باید تابع استانداردها و قوانین خاص باشد.
می‌دانیم که به طور معمول بعد از هر تحولی، زمانی که هیجانات کمی فروکش کرد، جامعه در پی تعادل و جبران هزینه ها در جستجوی منابعی که در تلاطم اکتشافات جدید فراموش کرده به عقب برمی‌گردد و این موضوع در مورد گیاهانی همچون شاهدانه و پاپاور (شقایق) صدق می‌کند.
شاهدانه بدون شک یکی از مهمترین گیاهان دارویی-صنعتی در جهان است. پتانسیل‌های چند منظوره این گیاه بومی ایران، نوید بخش آینده‌ای روشن برای آن به عنوان یک گیاه استراتژیک و ارزآور است و به همین منظور قانون‌گذاری، بازنگری قوانین جاری و تحقیق و توسعه و ایجاد زیرساخت‌های استاندارد می‌تواند راهگشای بهره‌مندی صحیح از این گیاه باشد.
نکته مهم این است که هیچ‌کدام از کشورهایی که در این حوزه فعال هستند، خودشان را از بهره‌مندی از ظرفیت چنین گیاهانی محروم نکرده‌اند؛ بلکه تلاش کرده‌اند با قانون‌گذاری صحیح و نظارت دقیق و اجتناب از ایجاد انحصار، مسیر استفاده علمی، دارویی و صنعتی را از سوءمصرف جدا کنند.